Η συμβολή της ζύμωσης στην νέα συνειδητότητα PDF Εκτύπωση E-mail
Πνευματικότητα - Πνευματικότητα
Σάββατο, 17 Νοέμβριος 2007 02:40
του Γιώργου Τσαντάκη

Σκέψεις για την χρήση της τεχνικής της παρασκευής της μπύρας και του τυριού, στην προσπάθεια αναδόμησης ή διεύρυνσης της συνειδητότητας...

Η Αποκάλυψη του Ιωάννη είναι πάντα ένα κείμενο από ακαταλαβίστικο έως δυσνόητο, αλλά δεν παύει να είναι ένα μαγευτικό κείμενο στο οποίο πολλοί προσπάθησαν να εμβαθύνουν αλλά ελάχιστοι κατάφεραν να γευτούν την ηδονή της απόλαυσης της κατανόησης αυτού του κειμένου. Κείμενο το οποίο ολοκληρώνεται με την κάθοδο της Νέας Ιερουσαλήμ από τον Ουρανό, με ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της την έλλειψη ναού σε αυτή την πολιτεία, όπως επίσης και την έλλειψη ήλιου και σελήνης, καθώς την φωτίζει η λαμπρότητα του Θεού, και λυχνάρι της είναι το Αρνίο. Αν δούμε την έκφραση αυτή λογοτεχνικά ή έστω και μεταφορικά ή συμβολικά μάς θέτει απέναντι σε μια εξαιρετικής ομορφιάς εικόνα. Αν όμως τολμήσουμε να μεταφέρουμε την εικόνα αυτή σε μια πραγματικότητα τότε τα πράγματα θα είναι μάλλον δύσκολα ως προς το να αποδεχτούμε και να βιώσουμε την πραγματικότητα αυτή. Ουσιαστικά πρόκειται περί μιας νέας κατάστασης που θα εμφανιστεί στα ανθρώπινα πράγματα. Ωστόσο πόσο έτοιμος είναι ο άνθρωπος να δεχτεί μια νέα, οποιαδήποτε νέα κατάσταση μέσα στην ζωή του;

Η μετάβαση από το παλαιό, όπου βρίσκεται κάθε στιγμή ο άνθρωπος, στο νέο αναπαριστά βασικά μία ανάστροφη πορεία καθώς, κατά τα γνωστά και τα συνηθισμένα ακολουθείται μια πορεία από το νέο προς το παλιό. Μία διαφορετική πορεία, από το παλαιό προς το νέο, εν τω μεταξύ δεν έγκειται μόνο σε μια χρονική συνάρτηση αλλά και σε μια ποιοτική τροποποίηση των συνθηκών και της φύσης του αντικειμένου. Δηλαδή μέσα από την ύπαρξη και την παρουσία του παλαιού να οδηγηθούμε στο νέο. Είναι ωστόσο εφικτή και αποδεκτή μια τέτοια πορεία; Η ιστορική εμπειρία μέχρι τώρα έχει δείξει πόσο δύσκολος και διστακτικός είναι ο άνθρωπος σε ανανεώσεις. Κάθε τι το νέο πρέπει να δοκιμαστεί για πολύ καιρό ή να είναι προετοιμασμένος ο άνθρωπος για να το αποδεχτεί. Πολύ δε περισσότερο δύσκολο είναι για τον άνθρωπο να δεχτεί κάτι νέο σε ό,τι έχει να κάνει με τον εαυτό του. Δυσκολεύεται συνήθως ο άνθρωπος να αποδεχτεί το νέο, ή ακόμη σε κάποιες άλλες περιπτώσεις αντιστέκεται στην επέλαση του νέου στην ζωή του. Από χρονικής πλευράς του θέματος η κίνηση είναι από το νέο προς το παλαιό, επειδή το νέο με την πάροδο του χρόνου παλιώνει, καθώς καθετί αναπόδραστα υποκύπτει στην επίδραση του χρόνου. Η μετάβαση από το παλαιό στο νέο μπορεί κατ’ αρχάς να αναπαριστά μια χρονική αλλά και ποιοτική αναστροφή των πραγμάτων όπου ο άνθρωπος κατά το Χριστικό ρήμα "Σας βεβαιώ ότι αν δεν μετανοήσετε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν θα μπείτε στην βασιλεία των ουρανών" (Ματθ. 18.3), θα πρέπει να εγκαταλείψει τις εγκατεστημένες νοητικές καταστάσεις και να μετα-νοήσει οδηγούμενος σε μια νέα κατάσταση συνειδητότητας ή από την άλλη πλευρά αφορά σε μια μετακίνηση από μια παλιά κατάσταση σε μια νέα που σημειοδοτεί ένα μέλλον.

Αν τίθεται λοιπόν θέμα αντίστασης αυτή είναι η φυσική αντίσταση της μετάβασης από το παλαιό στο νέο που είναι καθ' αυτό μία αναστροφική πορεία. Εκτός τούτου το ζήτημα αφορά και την ύπαρξη αυτής καθαυτής της αντίδρασης, πρόκειται δηλαδή όντως περί μιας ηθελημένης αντιστάσεως ή πρόκειται περί μιας φυσικής αδρανειακής κατάστασης που είναι έμφυτη στην υλική φύση;



Η αναγκαιότητα της εμφάνισης του νέου στην ζωή του ανθρώπου οφείλεται στην αποδοχή και συμμόρφωση με την συμπαντική παράμετρο εκείνη σύμφωνα με την οποία βρισκόμαστε σε ένα συνεχώς διαστελλόμενο σύμπαν, το οποίο, αν μη τι άλλο, σημαίνει ότι συνεχώς παρουσιάζονται νέες καταστάσεις στην ζωή μας σαν απόρροια μιας χωροχρονικής διαστολής, τις οποίες πρέπει αντίστοιχα να αφομοιώσουμε και να ενσωματώσουμε. Η συνεχής εμφάνιση νέων καταστάσεων στην ζωή μας μάς δίνει την ευκαιρία να ακολουθήσουμε την διαστολική πορεία του σύμπαντος η οποία αναλογικά στον άνθρωπο ισοδυναμεί με την διεύρυνση της συνειδητότητάς του. Η φυσική ανάγκη της διεύρυνσης της συνειδητότητας είναι εκείνη που επιβάλλει την αποδοχή του εκάστοτε νέου στην ζωή μας.

Ωστόσο, η διαδικασία της αποδοχής αυτού του νέου απαιτεί την παρουσία προϋποθέσεων ικανών να δεχτούν αυτή την τροποποίηση. Για να επέλθει ωστόσο αυτή η νέα κατάσταση κάποια από τα παλιά στοιχεία θα πρέπει να αποικοδομηθούν για να αποτελέσουν την βάση της νέας κατάστασης. Πρόκειται δηλαδή περί μιας ευρύτερης εσωτερικής προσαρμογής.

'Οταν το νέο εμφανιστεί οι ισορροπίες διαταράσσονται, οι δεσμοί καταλύονται και οι ενέργειες αναδιανέμονται. 'Ολη η κατάσταση αυτή μπορεί να προσομοιάσει με την διαδικασία της ζύμωσης.

Το νέο μπορεί να εμφανιστεί στην ατομική ζωή, στην οικογενειακή ζωή, στην οικονομική, πολιτική ζωή κλπ. Η εμφάνιση μιας νέας ιδέας, μιας νέας στάσης ζωής, ενός νέου πολιτικού συστήματος ή μιας οικονομικής κίνησης επιφέρουν ανατροπές στην ήδη υπάρχουσα ισορροπία και απαιτούν κινήσεις και τροποποιήσεις που θα επιτρέψουν την εμφάνιση μιας νέας ισορροπίας. Ο αναβρασμός που επιτελείται στην μετάβαση από την μια κατάσταση στην άλλη είναι εκείνο που αντιστοιχεί την ζύμωση. Και είναι απαραίτητη αυτή η αποδοχή του νέου και η αντίστοιχη διεύρυνση της συνειδητότητας σύμφωνα με την Χριστική φράση "Ούτε βάζει κανείς καινούργιο κρασί σε ασκιά παλιά, διότι αλλιώς το καινούργιο κρασί θα σχίσει τα ασκιά και αυτό θα χυθεί και τα ασκιά θα καταστραφούν, αλλά πρέπει το καινούργιο κρασί να το βάλουμε σε ασκιά καινούργια και τότε διατηρούνται και τα δύο" (Λουκ. 5, 37-38).

Παρ' όλα αυτά, σαν όρος χρησιμοποιείται συχνά καθώς αναφερόμαστε σε μία τροποποιητική διαδικασία είτε αναφερόμαστε στα κοινωνικά ή τα πολιτικά πράγματα. "Γίνονται ζυμώσεις...", λέμε συχνά θέλοντας να χαρακτηρίσουμε την φάση πριν από την τελική εμφάνιση ενός αποτελέσματος. Από την πλευρά αυτή θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ζύμωση αναφέρεται σε μία συμπαντική ηθική.

Από μία άλλη πλευρά εξετάζοντας το φαινόμενο της αντίστασης μπορούμε να το αποδώσουμε στα χαρακτηριστικά μίας ασυνείδητης αρχής καθώς η συνειδητότητα δεν εντοπίζεται στην αντίσταση έναντι των καταστάσεων ή των αλλαγών αλλά στην υπέρβαση της αδυναμίας που αρνείται την κίνηση. Σχετικά με την ηθική της κίνησης του ανθρώπου σε μία τροποποιητική ή μεταμορφωτική πορεία, συχνά περιλαμβάνονται διλήμματα που συνοψίζονται στο ερώτημα "τι πρέπει να κάνω;" που είναι μία από τις εκφράσεις της αντίστασης όσον αναφορά την αποδοχή αρχικά και την κίνηση στην συνέχεια σύμφωνα με νέες αρχές, και που χαρακτηρίζει την απορία της ασυνείδητης φύσης. Αυτό είναι ένα ερώτημα το οποίο για πρακτικούς λόγους μπορεί να αναλυθεί περαιτέρω στα "τι θέλω να κάνω;" και "πώς μπορώ να το κάνω;" καθώς περνά σε μια έλλογη διερεύνηση του θέματος από την συνειδητή φύση (1). Η διαφορά επιπέδου ανάμεσα στο πρώτο ερώτημα και στα επόμενα είναι σαφής. Το πρώτο ερώτημα βρίσκεται σε μία αφαιρετική κατάσταση όπου το υποκείμενο τίθεται νωχελικά απορημένο απέναντι σε ένα εξαντλητικά ασαφές αντικείμενο. Ενώ στην δεύτερη περίπτωση ο ενεργητικός και δραστικός ρόλος επικεντρώνεται στο υποκείμενο το οποίο βούλεται, αποφασίζει, δρα και τελικά κινείται προς τον στόχο του. Στην περίπτωση αυτή η αντίσταση βρίσκεται στην κίνηση της μεταφοράς του ζητήματος από μία επιτακτική εξωτερικότητα σε μία καταφατικά πρωτοβουλιακή εσωτερικότητα που στοχεύει να πληρώσει τα κενά της ύπαρξης του διερωτώμενου όντος. Για να συμβεί όμως αυτό ο άνθρωπος "να υποχρεωθεί πάραυτα... Να βγει έξω από τον εαυτό του, να απομονωθεί από τον χώρο του και τελικά να αρχίσει να ταλαντεύεται μακριά ή κοντά στον εαυτό του, ποιος ξέρει, όμοιο ή διαφορετικό από τον εαυτό του" (2). Η επιμονή ή η εμμονή σε μία υπάρχουσα ταυτότητα ποτέ δεν επιτρέπει την κίνηση ενώ αντιτίθεται ουσιαστικά σε αυτήν. Αν το γάλα θέλει να διατηρήσει την ταυτότητά του ποτέ δεν θα γίνει τυρί, όπως και ο μούστος ποτέ δεν θα γίνει κρασί.

Η φυσική διαδικασία που οδηγεί από το νέο στο παλιό ονομάζεται ή ωρίμανση ή παλαίωση ή γήρανση ή σήψη. Ενώ η διαδικασία που από κάποιο παλαιό μπορεί να εμφανίσει το νέο είναι η ζύμωση. Οι δύο αυτές διαδικασίες δεν βρίσκονται και πολύ μακριά κατά τρόπο που μια διαταραχή στην ζύμωση μπορεί να οδηγήσει στην σήψη.

Και εφόσον η ζύμωση είναι εκείνη που επιτρέπει την μετατροπή και την αλλαγή του μούστου σε κρασί κλπ. αντίστοιχα για τον άνθρωπο χρειάζεται μια διαδικασία ζύμωσης που θα του επιτρέψει την αποδοχή του νέου στοιχείου στη ζωή του. Ωστόσο, πάντοτε για την ζύμωση είναι απαραίτητο ένα ξένο στοιχείο, ονομαζόμενο καταλύτης ή ένζυμο, χωρίς το οποίο καμία αλλαγή δεν μπορεί να γίνει. 'Ετσι και για τον άνθρωπο όταν βρίσκεται στην εκκίνηση μιας τέτοιας πορείας χρειάζεται έναν καταλύτη.

Εδώ όμως πρέπει να περάσουμε σε ένα άλλο σημείο που σχετίζεται με την ζωή και τις διαστάσεις της την στιγμή εκείνη της αλλαγής, που κάποιος πεθαίνει ή την στιγμή που οι άλλοι νομίζουν πως κάποιος έχει πεθάνει αλλά εν τω μεταξύ αυτός ζει αντιμετωπίζοντας το τραγικό κενό της λήθης των άλλων ανθρώπων. Πρόκειται για την λήθη. Η λήθη είναι κάτι που δεν επιτρέπει στον άνθρωπο να ξεκαθαρίσει την σχέση του με την Α-λήθεια. 'Οταν προχωράμε από το νέο προς το παλαιό τότε η λήθη έχει τον κύριο λόγο και με κάθε τρόπο προσπαθεί να επιφέρει τα αποτελέσματά της, καλύπτοντας με τα πέπλα της το νέο και απομακρύνοντάς το από το παλαιό, την στιγμή που το παλαιό εξακολουθεί την πορεία του προς έναν στόχο που -συνήθως- τον αποκαλεί τέλος και που στην πραγματικότητα τις περισσότερες φορές είναι μια νέα αρχή. Από την άλλη πλευρά στην κίνηση από το παλαιό προς το νέο χρειαζόμαστε την Αλήθεια γιατί χωρίς αυτήν δεν είναι δυνατόν να βρούμε τον δρόμο μέσα από το χαώδες κενό που ενώνει τις δύο αυτές καταστάσεις. Ο χρόνος πάντοτε συνεργάζεται με την λήθη και της επιτρέπει να απλωθεί και να αναπτυχθεί ενώ η Αλήθεια δεν επιδιώκει συνεργασία με τον χρόνο αλλά με ό,τι αυτός μπορεί να σημαίνει και να φέρει μαζί του. Η Αλήθεια δείχνει τον δρόμο που ακολουθώντας ο άνθρωπος θα φτάσει στο νέο που παρ' όλα αυτά δεν είναι καθόλου διαφορετικό από την ίδια την Αλήθεια.

'Ετσι ο άνθρωπος για να διανύσει αυτή την διαδρομή από το παλαιό προς το νέο χρειάζεται τον καταλύτη ή το ένζυμο της Αλήθειας που θα τον οδηγήσει μέσα από τα δύσκολα μονοπάτια της ζύμωσης στην αναγέννηση σε ένα νέο επίπεδο.

Καταληκτικά είναι σαφής ο ρόλος του οινοπνεύματος με την μορφή μπύρας ή κρασιού στην άρση των αναστολών και στην έκφραση απωθημένων καταστάσεων. Αντίστοιχα, η διαδικασία παρασκευής της μπύρας, κρασιού κλπ είναι ένα μοντέλο που μπορεί να υιοθετηθεί στην ζωή για την αποδοχή νέων συνειδησιακών καταστάσεων.

Συμπερασματικά, η αντίσταση βρίσκεται στο σημείο που η Αλήθεια δεν ακόμη έχει συμβάλει στην εκκίνηση της διεργασίας της ζύμωσης με στόχο την νέα κατάσταση συνειδητότητας.

..............................

(1) Κατά παράφραση του ίδιου ερωτήματος από τον Jurgen Habermas, στην "Ηθική της Επικοινωνίας", "Εναλλακτικές Εκδόσεις", 1997.

(2) Σύμφωνα με τον Michel Foucault, στο "Αυτό δεν είναι Πίπα", Εκδόσεις "Πλέθρον".